FLORES
PARA UNHA POETA
(HOMENAXE AOS INICIADORES DA MISA DE ROSALIA)
Cada ano
desde hai oitenta, o 25 de xullo á tardiña, nun templo de Compostela
repítese unha escea que
quen non coñeza o seu significado
podería considerar pouco sensata
e utópica. Estamos en San Domingo de Bonaval, Panteón de Galegos Ilustres.
Según llo vai indicando un mestre de protocolo,
autoridades e representacións vanse achegando amodiño e polo seu orde ao
sartego de Rosalía de Castro para deixar cadansua coroa de flores e volver co mesmo andar procesional ao seu sitio mentras outras inician o desfile. A escea repítese unhas vinte veces. O silencio é
sepulcral Só se oi como música de fondo
a Negra Sombra,
cantada por un coro, pero
baixiño, moi baixiño case como un salouco. A derradeira coroa é para o sartego veciño onde descansa o mortal
do inmortal Castelao.
Non lle faltarían razóns a esa persoa allea que considere o acto pouco sensato. A persoa a que se lle levan
esas flores non salientou en vida polo
seu poder ou riqueza. O que esa muller
fixo tampouco parecía moi sensato. Na segunda metade do século XIX, cando tamén en Galicia a xente culta e urbana falaba xa castelán, unha lingua de alcance mundial, ela púxose a
facer do que era un patois
residual, falado soamente por labradores e mariñeiros, unha lingua literaria. Dito metafóricamente:
soubo apañar do chan uns pelouros, limpalos, abrillantalos e transformalos
en pequenas xoias.
Tampouco
o pobo representado por eses portadores
de coroas de flores é numeroso nin poderoso.
Algo menos de tres millóns de habitantes
espallados nuns vinte e nove mil
quilómetros cadrados, nun finisterre de Europa.
Enriba desde hai tempo ese pobo
ven perdendo habitantes por emigración e
por falta de nacementos. No derradeiro
ano perdeu 16.000. Sendo
así as cousas, ¿cabe dentro do sensato
pensar que poidan sobrevivir por
moito tampo este pobo e isa
lingua? ¿Non é demasiado finchado ter un
Templo de Galegos Ilustres e organizar tal tipo de cerimonias?
E, sen
embargo, ese rito repetido cada tardiña
dun dia de xullo desde hai oitenta anos simboliza a vontade dalgúns homes e
mulleres de que ise pobo se
manteña con identidade propia e, con el, a súa lingua “privativa”.
Os británicos enterran na abadía de Westminster aos seus
homes ilustres. Os galegos tamén temos no templo de San Domingo de Bonaval o
noso Westminster. E por certo somos a
única comunidade autónoma que ten un templo
adicado a acoller os restos das súas
mulleres e varóns ilustres por xustiza con eles e por modelo para nos.
Westminster, un edificio gótico grandioso, ten alí enterrados militares, sabios
e estadistas de talla mundial. San
Domingos de Bonaval, un edificio románico de dimensións relativamente modestas,
garda os restos de escritores e artistas. O Panteón inaugurouse precisamente en torno ao
sartego dunha muller.¡A grandeza do débil!
Nun vello libro meu titulado Rosalía entre a poesía e a polìtica intentei recoller e contar a historia de cómo
se foi transformando a unha escritora en voz simbólica dun pobo, é dicir, a historia do
que chamei movemento “rosaliano”.
Cando Rosalía publicou Cantares
Gallegos (1863) xa estaba en marcha,
en Galicia como noutras partes, o movemento político que acostuma chamarse
nacionalista e que eu, para evitar quedarse no aspecto político, vou chamar
máis xenéricamente nostrismo (
do latin noster), porque consiste en
afirmar e reivindicar “o noso”.
Pero os mentores e guieros decatáronse de que os versos e o
perfil humano da poeta tiñan máis carga simbólica e podería vencer resistencias
que o movimento político non vencía e mesmo as causaba. Rosalía
non era unha activista, senón unha simple ama de casa “que escribía”. A
xuzgar polos seus versos, non se a podía adscribir a ningún dos dilemas que nos separan. Non se a podía incluir nin entre os liberais nin entre os
conservadores. Non daba pe a considerala de
Esquerda ou de Dereita. A máis, era escritora bilingüe. Nos seus versos
expresaba toda clase de sentimentos humáns, pero salientaba a reclamación de dignidade para a sua patria. A dignidade é a única cousa que depende
exclusivamente dun mesmo.Os demáis poden maltratarnos, desprezarnos ou
ningunearnos, pero neses intres é precisamente cando mellor e máis se pode
exercer a dignidade. E Rosalía defendía a dignidade dun pobo.
O primeiro paso nese proceso de facer
dela un símbolo, foi trasladar os seus restos mortais, en 1891, a só seis anos da morte, desde o cemiterio de
Iria ao templo de San Domingo de Bonaval.
Un camposanto é un depósito de restos mortais. Unha igrexa é un lugar de adoración e de culto Un campo santo é un lugar de morte; un templo é un lugar de vida.
O lugar axeitado para os restos mortais da
poeta, pensaban aquelas xentes,
era un templo. O seu esposo, Manuel Murguía, foi quen escolleu o lugar
concreto.
Choutando sobre outros homenaxes, veu logo en 1917 a inauguración da
estatua no Paseo da Ferradura de
Santiago á que seguiría un ronsel
de títulos de rúas, de centros docentes, de lápidas tanto na súa Terra como
onde houbese unha colonia de galegos.
Como un chanzo máis dese proceso
compre entender o acto dobre, relixioso e patriótico, da Misa e da Ofrenda
Floral, iniciado o ano 1932, que estamos
conmemorando.
Sen dúbida aqueles homes e mulleres leran o que sobre ela deixara escrito o seu marido, Manuel Murguía. Cando Rosalía,
xa moi doentiña, comprendeu que se lle iba a vida, encargou unha Misa na Colexiata de Iria polos seus
difuntiños e aquí paso a citar as
palabras en castelán que el usou para referilo.
“Y allá fue
a oírla. Yo la ví marchar rodeada de todos sus hijos, por la via inundada de sol, de
paz, de la hermosura de que están llenos
unos campos que amó como si le hubiesen tocado en herencia. Al salir del templo
besó una sepultura y con ella cuantas en
el atrio encerraban algo suyo, y entró después en su casa contenta porque había
orado por los que tenía en su corazón”. (Prólogo a la segunda edición de En las orillas del Sar).
Rosalía
pertence a todo un pobo, e a unha
manchea de “rosalianos” pareceulles que se debía instituir un cabodano oficial
da morte da poeta, e que ese cabodano fose mesmamente o dia 25 de xullo, xa daquela Dia
de Galicia, no que Compostela é unha
festa de gaitas e foguetes. Lembrala a ela sería unha oportunidade para
celebrar o que somos.
E aquí entran no meu discurso Don
José Mosquera Pérez e don Manuel Beiras, “del comercio de esta plaza”, como
se diría daquela na prensa.
Efectivamente eran socios dun comercio que acarón da praza de abastos
tiña don Angel Estévez Fernández, pai do que foi ilustre alcalde desta cidade,
Don Xerardo Estévez.
Aquela
primeira misa celebrouse o 24 de xullo. Foi en latín, como era preceptivo, pero
ao final predicou en galego Don Jacinto Piñeiro, coñecido familiarmente por Don
Chinto, cóengo na catedral de Segovia, pero nacido en Santa Minia (Brión) e,
como tal, un galego con saudades.
A historia desta cerimonia corresponderase en
cada intre co contexto histórico. Durante a Segunda República había un forte movemento anticlerical. A primeira foto que se conserva
da Misa é do ano 1933 , Daquela estaban
de visita en Galicia representantes de
partidos de centrodereita de Cataluña e País Vasco que viñan
firmar co Partido Galeguista o que se chamou O pacto de Galeuzca..
En
xullo de 1936 ocorre o levantamento que se titulou a se mesmo Movemento
Nacional e todo aquelo das reclamacións autonomistas esbandallouse. Con todo
a tal Misa de Rosalía debeu pasar
a ser un pequeno problema para os novos gobernantes. Por un lado, un goberno
celoso en promover o nacionalismo español
non podía tolerar actos “separatistas”. Pero, por outra banda, ¿cómo o Nacionalcatolicismo
iba prohibir unha Misa? Despois de todo,
cando nas eleccións do 1936 o Partido
Galeguista escorara cara a Esquerda, del escindíranse un grupo que se chamou
Dereita Galeguista e Mosquera e Beiras, entre outros, figuraran nel.
A
solución de compromiso sería tolerar a tal Misa, pero a condición de que se celebrase “nas catacumbas”. Naqueles primeiros anos do novo Réxime
celebraríase o dia 26, ás nove da mañán.
Era un acto privado, íntimo, duns pouquiños.
Cara o
ano 1950 cambiara o contexto. A once anos da terminación da Guerra Civil e
despois de resistir o acoso internacional que sigueu á Segunda Guerra
Mundial, o Réxime comenzaba a se sentir
seguro e non lle viña mal presentarse como aperturista. O ano 1949 Don José Mosquera conseguira darlle realidade
e legalidade ao que se chamou Patronato Rosalía de Castro e este organismo iba
a ser en diante o encargado de organizar
a Misa e Ofrenda Floral. O ano 1950 dí a
Misa por vez primeira un bispo que, ademáis, predica en galego.
Anos Sesenta. O Réxime xa non é capaz de impedir
as reivindicacións do que veño chamando nostrismo. En Galicia a Misa
convirtese nun pase de revista
anual dos galeguistas. A
Oposición ao Réxime aproveita o acto
para exhibir a súa forza e o ano 1968, a policía disolve violentamente
aos asistentes que conversabamos no adro terminada a Misa.
Anos
Setenta. Unha manchea de galeguistas das
novas xeneracións xúntamonos para
soerguer o Patronato que esmorecía. O Doutor Agustín Sixto Seco preside a nova
Xunta de Goberno, da que eu mesmo fun vicepresidente; estaríamos nos cargos
respectivos 35 anos. A nosa política foi invitar oficialmente aos actos do
Patronato ás autoridades do Réxime que,
non sabendo ben cómo actuar,
deciden asistir. Un chisco desnortados, pero o caso é que viñan e, vindo
eles, deixaba de vir a policía. No acto do 25 de xullo líase ao rematar un
aviso que dicía: “Aquí rematan os actos organizados polo Patronato Rosalía de
Castro”. Con iso desentendíamonos do que pasase fora do templo. Por entonces,
xa o Vaticano permitía a liturxia nas linguas “vernáculas” e pasou a dicirse a
Misa en galego.
Os anos
da Transición Política foron os de maior
esplendor. Desde que se iniciou a Preautonomía as autoridades tiñan sitio fixo
no templo. Para un galego que se sinta
galego a ofrenda floral diante do mausoleo é o acto colectivo máis emocionante por ser
totalmente desinteresado. Un intre en que calquera pode e debe sentirse
orgulloso de ser galego. Ver chegar
representacións de centros galegos e outras institucións espalladas polo mundo
adiante fai evidente que somos máis do que nos imaxinamos e, se soubésemos
estar contestes no esencial, poderíamos conseguir máis do que supoñemos.
Despois de máis de setenta anos
parecía que a tradición da Misa e
Ofrenda Floral estaba consolidada e, sen embargo, o serán do 25 de xullo de 2007 as portas do templo de
Santo Domingo permaneceron fechadas. Unha nova xunta de goberno da Fundación Rosalía decidira cancelar a
celebración.
Por
sorte,ao ano seguinte, 2008, volveu a
haber Misa e Ofrenda. O Foro Galicia Milenio, apoiado por varias institucións
como SEPT, Fundación Isla Couto, representante do Centro galego de Buenos
Aires e un número considerable de vellos
galeguistas, asumeu unha tradición que espero non se interrumpa
nunca máis.
Cada ún
de nos é el mesmo mentras teña memoria
de si. Paralelamente un pobo, unha comunidade, existe mentras teña memoria do
seu pasado e asuma os compromisos dos antergos.
Naturalmente
agora estamos nunha situación polìtica de postdemocracia, na que hai separación
de Igrexa e Estado. A separación exixe que o Estado non se meta a organizar
actos relixiosos do mesmo xeito que, por exemplo, non se pode entrometer na Liga de Fútbol,
protexendo a un equipo ou organizando un equipo propio. Pero a Fundación Rosalía
é unha asociación privada que pode organizar cantos actos teñan que ver coas
súas finalidades estatutarias. Por outra banda, as autoridades do Estado
asisten a eventos deportivos ou culturáis que o merezan sen protesta de
ninguén. Afirmar que non poidan estar
presentes en actos relixiosos sería
sectarismo e intolerancia. De feito vémolos cada ano na Ofrenda na catedral de Santiago.
Como teño dito noutro lugar[1], “pobos como Galicia son, antes que nada,
estados colectivos de sensibilidade: viven mentras as conciencias manteñan esa
sensibilidade; morren asemade ésta desaparece.
Que nun intre histórico en que as nacións se funden en comunidades
maiores e no que todo se uniformiza vaia
a subsistir esta pequena comunidade nosa perdida nun recuncho de Europa será
ben difícil. Dependerá da vontade ou
falta de vontade das xentes que a integran”.
Se por ser galego se entende “español
que naceu ou reside en Galicia” é fácil selo. Se por galego entendemos membro dunha comunidade de seu que ten caracteres diferentes e está orgulloso deles,
esto require estar en actitude activa. Galicia
—a Galicia galega—ven ser como un globo que ten uns amarres na
realidade, pero que se rompen marchará
voando. Cortar un deses amarres ven ser como cortarlle a un globo os cordeis
que o suxeitan ao chan. O que
quedaría será o Noroeste de España.
Un deses amarres ou enganches é
Rosalía e, en concreto, ese acto dobre, acto relixioso e ofrenda floral,
de cada 25 de xullo. Hai máis amarres,
pero todos son poucos e, desde logo, ningún tan conmovedor e
simbólico como ise.
A pesar
da perda de poboación e de peso dentro
de España e de Europa, este pobo non
desaparecerá en tanto no serán de cada 25 de xullo , representantes da
Administración e das institucións culturáis se xunten acarón do sartego da poeta para deixar cadansua coroa fe flores mentras
un coro canta o Negra Sombra baixiño, baixiño ata que, terminada a procesión, estale a
emoción dos asistentes e todos se
ergan para cantar o Himno.
A grandeza do acto non deriva do
numero, senón do significado. Poucos ou moitos, somos Galicia.
Eis as razóns polas que teñen ben
merecido este homenaxe aqueles dous homes
bos e xenerosos que hai oitenta anos botaron a andar este acto relixioso
e patriótico que hoxe conmemoramos.
CARLOS BALIÑAS FERNANDEZ
No hay comentarios:
Publicar un comentario